Kwak in de Biesbosch: Waar heb je de meeste kans op deze nachtreiger?
Stel je voor: het is net na zonsondergang. Je staat aan de rand van een smalle kreek in de Biesbosch. De geur van nat gras en modder hangt in de lucht.
Rietstengels wiegen zachtjes in de avondwind. Je hebt je verrekijker al een tijdje rustig voor je ogen, hopend op wat beweging in het schemerdonker.
Dan, bijna onmerkbaar, schuift er een schaduw langs de rietkraag. Een forse vogel met een korte, opvallend dikke nek.
Hij zet zich af en vliegt met trage, diepe vleugelslagen laag over het water. Zijn vleugels zijn donker, zijn hals en buik wit. Dit is de Kwak.
Een van de meest mysterieuze nachtreigers van Nederland. Hij is geen onzichtbare verschijning, maar je moet weten waar je moet kijken. En wanneer.
Een schuwe nachtbraker met allure
De Kwak (Nycticorax nycticorax) is een echte nachtreiger, maar hij is totaal anders dan de blauwe reiger die je overdag over de weilanden ziet jagen.
Denk aan een forse duif, maar dan met de lange, afhangende veren van een sierlijke reiger. Zijn naam is een klanknabootsing van zijn roep: een diep, schor 'kwak-kwak-kwak' die je vaak pas hoort als hij stoer vanuit zijn slaapplaats opvliegt. Overdag? Dan zit hij massaal in het riet verstopt. Je zou hem bijna over het hoofd zien.
Zijn schutkleur is perfect: grijsbruin met hier en daar een witte veer. Alleen de felle, rode ogen lijken in de schemering te gloeien.
In de Biesbosch voelt hij zich thuis. Het is een van de weinige gebieden in Nederland waar je hem nog redelijk makkelijk kunt zien.
Zeker in de broedtijd, van april tot en met juli, is het gebied een broeinest voor deze soort. Maar om hem écht goed te zien, moet je 's avonds op pad. De Kwak is een vogel van de schemering en de nacht.
Waar in de Biesbosch zit hij?
De Kwak is een pietluttige nestelaar. Hij broedt in losse kolonies, vaak tussen andere moerasvogels zoals lepelaars, aalscholvers en purperreigers.
In de Biesbosch betekent dat: het hart van het gebied. De beste plekken liggen in de vogelrijke wateren rond het Biesbosch Bezoekerscentrum in Dordrecht en de gebieden rond de Biesbosch MuseumEiland.
Je moet vooral zoeken naar open water met een rijke oeverbegroeiing. Denk aan brede kreken met dichte rietkragen en moerasbosjes erachter. De vogels zoeken hun voedsel vooral in ondiep water. Ze zijn geen diepe duikers, eerder steltlopers die door het water waden op zoek naar kikkervisjes, kleine visjes en waterinsecten.
In de Biesbosch zijn er specifieke vogelkijkhutten waar je relatief dichtbij kunt komen zonder de vogels te verstoren.
De juiste uitrusting: je ogen in het donker
Vanuit de hut 'De Pluimpot' of de hutten bij 'Het Drierivierenpunt' heb je een prachtig zicht op de kreken waar ze graag foerageren, net zoals bij de ijsmeeuw in de Nederlandse havens. Zorg dat je er een uur voor zonsondergang bent. Zo went je oog aan het donker en schrikken de vogels niet van je aanwezigheid.
Om een Kwak in de schemering te zien, heb je meer nodig dan alleen scherp zicht. Een goede verrekijker is onmisbaar.
Omdat het licht snel verdwijnt, heb je een kijker met een grote objectiefdiameter nodig.
Kijk naar een model met minimaal 42mm objectieflens, maar een 50mm is nog beter voor de schemering. Zoals de Swarovski NL Pure 42x10 of de Zeiss Victory SF 8x42. Deze kijkers kosten al snel tussen de €2.000 en €2.800, maar ze halen echt elk restje licht op.
Je ziet dan nog de grijze tinten en de contouren van de vogel. Een goedkoper alternatief is de Vortex Diamondback HD 8x42 (rond de €350) of de Steiner Predator 8x42 (rond de €450).
Een Kwak zie je niet snel in volle vlucht boven open veld. Zoek hem in de beschutting van het riet, langs de oevers.
Die zijn prima voor beginners. Belangrijk is dat je verrekijker stabiel in je hand ligt.
Zorg voor een rustige ademhaling en probeer je ellebogen tegen je ribben te drukken. Zo minimaliseer je trillingen.
Als je echt ver wil kijken, bijvoorbeeld over een brede kreek, is een telescoop ideaal. Een statief met een spotting scope van merken als Kowa of Meopta. Een basisstatief (zoals een Manfrotto 055) kost ongeveer €150 tot €200. Een goede scope van Kowa met een 25-60x oculair kost al snel €1.800.
Dat is een investering, maar je ziet dan elk detail: de sierlijke veren op de borst, de rode ogen en de typische snavel.
Voor de Kwak hoef je niet extreem te vergroten. Vaak is 20x of 30x voldoende om hem te herkennen in het riet. Zorg dat je je scope gericht hebt op de plekken waar de vogel waarschijnlijk zit, voordat het echt donker wordt.
Het gedrag van de Kwak: wat kun je verwachten?
Als je eenmaal een Kwak hebt gespot, let dan op zijn gedrag.
Overdag zitten ze vaak in groepjes in de bomen of het dichte riet. Ze lijken dan op een groep slapende vogels, met de kop onder de vleugel. Ze bewegen bijna niet.
Pas als de zon ondergaat, komen ze tot leven. Eerst hoor je ze. De roep klinkt.
Dan zie je de eerste vogel vanuit het riet opvliegen. Hij vliegt met diepe, langzame vleugelslagen.
De nek is ingetrokken, de poten steken kort uit. Het lijkt alsof hij zwaar is. Hij vliegt vaak laag over het water, soms maar een meter of tien boven de kreek. Hij landt meestal weer in het riet aan de overkant.
Ze zijn op weg naar hun foerageergebied. Soms blijven ze wel een half uur op een enkele plek jagen.
Ze staan dan in het ondiepe water, wachtend tot een prooi voorbijkomt. Ze slaan dan razendsnel toe met hun snavel. Het is een prachtig gezicht, net als de Zwarte Ibis in Nederland, die in de stilte van de Biesbosch zijn maaltijd bij elkaar scharrelt.
Handige tips voor de beste waarneming
Om je kansen op een goede waarneming te maximaliseren, geef ik je nog een paar concrete tips. Deze zijn gebaseerd op ervaringen van lokale vogelaars in de Biesbosch. De Biesbosch is een magisch gebied voor vogelliefhebbers, waar je bijvoorbeeld kunt genieten van de unieke zang van de blauwborst.
De Kwak is er een van de verborgen schatten. Het is geen vogel die je even snel in de auto spot.
- Timing is alles: Ga pas na zonsondergang op stap. De eerste twee uur na zonsondergang zijn het meest actief. Het is dan net donker genoeg dat ze denken dat ze ongezien blijven, maar licht genoeg voor jou om ze nog te zien.
- Blijf stil: Kwakken zijn schuw. Een harde stem of een scherp flitsend zaklampje jaagt ze op. Ga zitten in de hut of schuil achter een rietkraag. Wees een deel van het landschap.
- Gebruik je oren: Luister naar het 'kwak-kwak-kwak' geluid. Vaak hoor je ze eerder dan je ze ziet. Als je de roep hoort, weet je ongeveer waar je moet kijken.
- Kijk naar de bosranden: Kwakken broeden en rusten in moerasbosjes. Scan de randen van het water, vooral waar bomen en struiken dicht bij het water staan.
- Neem warme kleding mee: 's Avonds in het moeras kan het flink afkoelen. Een windjack en een warme trui zijn essentieel. Zorg ook voor goede waterdichte schoenen. De grond is vaak drassig.
Je moet ervoor werken. Je moet het gebied in, de schemering opzoeken en je ogen en oren openzetten.
Maar als je dan die forse schaduw ziet wegglijden in het riet, of die diepe roep hoort klinken over het water, dan weet je waarom je dit doet. Dan voel je de rust en de wildheid van de Biesbosch. En dan heb je de Kwak gezien. Een prachtige, mysterieuze nachtreiger in het hart van Nederland.