Blauwborst zang: Waarom ze andere vogels imiteren in de Biesbosch

Je staat in de Biesbosch. Riet ritselt, water klotsen zachtjes tegen de kade.

En dan hoor je het. Een zang die zo rijk en gevarieerd is dat je even moet kijken of er niet drie vogels tegelijk zitten. Maar het is er maar één. De blauwborst.

Een kleine, donkere vogel met een felblauwe borst en een vuurrode keel bij het mannetje.

Zijn lied is een explosie van geluid. En wat je hoort, is lang niet allemaal van hemzelf. Hij is een meester in het kopiëren van zijn buren. Waarom doet hij dat? Laten we eens kijken wat er in dat kleine koppie omgaat.

Een jukebox met een missie

Stel je de blauwborst voor als een wandelende jukebox. Alleen heeft hij niet één knop, maar honderden.

Hij kan het tjilpen van een heggenmus, de fluit van een merel, en het roepen van een koekoek perfect nadoen. Dit fenomeen heet imitatie. Het is niet zomaar kopiëren voor de lol.

Nee, de blauwborst gebruikt deze geluiden als een gereedschapskist. Zijn eigen basislied is al indrukwekkend, maar door geluiden van anderen toe te voegen, maakt hij zijn repertoire compleet.

Waarom doet hij dit? De reden is eigenlijk heel simpel en direct: het gaat om overleven en voortplanting. In de drukke broedtijd in de Biesbosch is elk geluid een signaal. Een blauwborst die een complexe mix van zang laat horen, laat zien dat hij slim, sterk en alert is.

Hij heeft blijkbaar de tijd en de energie om zijn lied te perfectioneren. Een vrouwtje dat dit hoort, denkt: "Die man is een goeie partij." Hij heeft zijn territorium goed in de gaten gehouden en kent alle geluiden in zijn omgeving. Imitatie is dus een cv vol met gave vaardigheden.

Hoe leer je zo'n kunstje?

Je zou het bijna vergeten, maar een blauwborstje moet dit allemaal leren.

Net als een mensentaal leert. Ze worden niet geboren met de kennis van een koekoeksgeluid. Ze luisteren.

Heel erg goed luisteren. In hun eerste levensjaar, vaak in het vroege voorjaar, zitten ze in een soort van 'leerfase'. Ze pikken geluiden op van vogels die in hun directe omgeving leven. In de Biesbosch zijn dat dus veel vogels: de rietzanger, de karekiet, de spotvogel en natuurlijk de alomtegenwoordige merel.

Zodra ze een geluid hebben gehoord, oefenen ze het. Eerst een beetje slordig, maar met de dag nauwkeuriger.

Een goed paar verrekijkers is hier essentieel. Zonder kijker zie je vaak alleen een donkere schim in het riet. Maar met een verrekijker, bijvoorbeeld een Steiner Safari Ultrasharp 8x30 (rond de €250), of een comfortabele Swarovski CL 8x30 (iets duurder, rond de €1600), zie je hoe hij zijn snavel beweegt.

Je ziet de kleine trillingen in zijn keel. Je kunt bijna volgen hoe hij een nieuw geluid uitprobeert.

Door goed te kijken en te luisteren, leer je hem herkennen. Je leert zijn 'basissound' kennen en je hoort de vreemde eend in de bijt, de geluiden die hij heeft geleerd.

Het repertoire van de Biesbosch

De Biesbosch is een uniek gebied. Het is een mozaïek van water, wilgenbossen en rietvelden.

Dit betekent dat de blauwborst hier een enorme diversiteit aan zangmeesters om zich heen heeft. Zijn lied is dus een afspiegeling van zijn directe leefomgeving. Een blauwborst die in een bos leert, zal andere geluiden oppikken dan een blauwborst die in het riet zit, wat een boeiend contrast vormt met het gedrag en de zang van de vertrouwde roodborst.

In de Biesbosch hoor je vaak een typische mix. Zijn eigen hoge, trillende fluittonen, afgewisseld met de schelle roep van een groenling of het ratelende geluid van een tjiftjaf.

Wat het extra bijzonder maakt, is dat blauwborsten soms 'verkeerde' geluiden leren.

Ze kunnen de roep van een roofvogel imiteren. Dit is niet om andere vogels te waarschuwen, maar soms om concurrenten te misleiden. Een andere mannelijke blauwborst hoort een buizerd en denkt: "O, gevaar, ik duik weg." En terwijl hij wegduikt, heeft de eerste blauwborst vrij spel in het territorium. Het is een slimme truc.

Een verrekijker helpt je om te zien of de vogel die je hoort ook daadwerkelelijk de geluiden maakt of dat hij een geluidsfragment van een ander afspeelt. Let op de bewegingen van de kop en het lijf. Als het klinkt alsof de vogel een marathon aan het zingen is, en je ziet amper beweging, dan is het waarschijnlijk imitatie.

Praktische tips om het te horen en zien

Wil je deze zangkunstenaar zelf ontmoeten? Ga dan in het vroege voorjaar, vanaf maart/april, naar de Biesbosch. De vogels zijn dan volop bezig met hun territorium afbakenen.

Zoek plekken met riet en open water. De vogels zitten graag laag, soms op de grond, maar vaak op een lage tak van een wilg of op een rietstengel.

Ze zijn schuw, dus een rustige houding is cruciaal. Ga zitten, beweeg niet te veel en kijk en luister.

Het is een kwestie van geduld. Een goeie uitrusting maakt het verschil. Naast je verrekijker is een telescoop voor de Biesbosch een aanrader.

De vogels zitten soms verder weg dan je denkt. Een lichtgewicht telescoop zoals de Kowa TSN-501 (vanaf €350) is makkelijk mee te nemen.

Zorg dat je kijker een groothoeklens heeft, dat geeft een rustig beeld en je vindt de vogel sneller. En vergeet je oren niet; zo speur je makkelijker naar de kleine bonte specht in de boomtoppen. Uiteindelijk draait het allemaal om het plezier van het ontdekken. De blauwborst in de Biesbosch is een schoolvoorbeeld van hoe slim en aanpasbaar vogels zijn, net als de alerte boswachter van de Nederlandse bossen.

• Timing: Ga bij zonsopkomst of aan het einde van de middag. Dan zijn ze het actiefst met zingen.
• Gedrag: Let op een vogel die langdurig zingt vanaf een vaste zangpost. Dit is typisch mannelijk gedrag om zijn territorium te markeren.
• Herkenning: De blauwborst is overwegend donkerbruin. Het mannetje heeft die opvallende blauwe flank en rode keel. Een vrouwtje is vaak wat valer van kleur, maar heeft wel die typische blauwachtige vleugel.
• Luisteren: Focus niet alleen op het geluid. Probeer te horen of er een 'herhalend patroon' in zit (zijn eigen lied) of dat het een chaotische mix is van andere geluiden.

Ze gebruiken hun omgeving niet alleen als plek om te eten en te slapen, maar ook als een bibliotheek van geluiden. Dus de volgende keer dat je in de Biesbosch bent en een ingewikkeld lied hoort, weet je dat je waarschijnlijk naar een blauwborst luistert die net een college heeft gevolgd bij de merel en de koekoek.

Ga erop uit, pak je kijker en luister. Je zult versteld staan van wat je hoort.