De vogelgebieden van de Westlandse kust: De Banken en de Zandmotor

Stel je voor: je staat op een zandvlakte, de wind waait om je heen en je zoekt naar beweging in het gras. Dit is de Zandmotor, een plek waar de natuur elk jaar een beetje anders is.

Dit is vogelen op z'n modernst: een gebied dat door de mens is gemaakt, maar door de vogels is geclaimd. Voor de kust van Westland ligt een uniek stukje Nederland. Het is geen oud natuurgebied met een vaste status, maar een dynamisch landschap dat constant verandert.

Dat maakt het zo interessant voor ons vogelaars. Je weet nooit precies wat je gaat zien, maar je weet dat het bijzonder kan zijn.

Wat zijn De Banken en de Zandmotor?

De Zandmotor (of Zandmotor Zuid) is een gigantige zandplaat die in 2011 is aangelegd.

Het is een proefproject om de kust op een natuurlijke manier te versterken. In plaats van een harde muur van stenen, is er een enorme berg zand gestort die de golven breekt. Het gevolg?

De zandplaat brokkelt langzaam af en verspreidt het zand langs de kust. Hierdoor ontstaan voortdurend nieuwe slikken, plaatjes en geulen. De Banken is de naam voor het gebied direct achter de Zandmotor. Dit zijn de oude duinen en polders die nu beschermd worden door die zandplaat.

Samen vormen ze een aaneengesloten gebied van ongeveer 1000 hectare. Het officiële beheer is in handen van Staatsbosbeheer en Natuurmonumenten.

Het is een beschermd Natura 2000-gebied, wat betekent dat het van Europees belang is voor de natuur. Waarom is dit zo belangrijk voor vogels? De Zandmotor trekt in korte tijd enorm veel vogels aan.

Door de open structuur en de vele kleine waterpartijen voelen veel steltlopers en eenden zich hier thuis. Het is een plek waar vogels kunnen rusten en eten tijdens hun trek. Bovendien broeden er in de zomermaanden verschillende soorten op de droge delen.

De kern: wat ga je zien en hoe werkt het?

Als je aankomt op de parkeerplaats bij het Zwarte Pad of de Oostduinen, merk je meteen de sfeer.

Het is er vaak winderig en ruig. De eerste vogels die je vaak ziet zijn de gewone kustvogels. Denk aan de Scholekster met z'n snavel in het gras of de Bonte Specht die in de duinen foerageert.

Dit zijn de vaste bewoners van de duinen. Maar het echte spektakel begint als je richting de Zandmotor zelf loopt.

Dit is een open gebied met veel water en zand. In de herfst en winter is dit het domein van duizenden strandvogels.

Je ziet grote groepen Eiderenden, Scholeksters en Bonte Strandlopers. Het is een genot om door je verrekijker te kijken en al die bewegingen te volgen. Vooral de Bonte Strandloper is hier in enorme aantallen te zien. Tel ze gerust eens: soms zitten er wel 5000 bij elkaar.

In de zomer verandert het beeld compleet. De hogere delen van de Zandmotor drogen op en worden kaal.

Hier broedt de Kluut. Dat is een vogel met een opvallende, kromme snavel. Je ziet ze lopen op het zand, soms met hun kenmerkende baltsritueel.

Ook de Visdief en de Zilvermeeuw maken hier hun nesten. Net als in de vogelgebieden van de Langstraat is dit een ruige broedplek, beschermd tegen vossen door het open landschap en het water.

Een speciale groep vogels die je hier kunt tegenkomen zijn de steltlopers. Denk aan de Tureluur, de Zilverplevier en soms zelfs de kleine Strandplevier. Ze lopen langs de waterkant op zoek naar kleine kreeftjes en wormen.

Door de dynamiek van de Zandmotor ontstaan er steeds nieuwe ondiepe plekken, ideaal voor deze vogels, net als bij het vogelen in het Voornes Duin.

Met een goede verrekijker (minimaal 8x42) kun je ze prima bekijken zonder ze te verstoren.

Soorten vogels en de beste tijd om te gaan

Het gebied kent een duidelijk ritme. Elk seizoen heeft zijn eigen charme en zijn eigen soorten.

Als je wilt weten wat je kunt verwachten, is het handig om per seizoen te kijken. Net als bij vogels kijken in de Zaanstreek is de werking van het gebied simpel: het water en het zand bepalen alles. Bij laag water zie je de meeste vogels foerageren op de drooggevallen platen.

• Winter (november - februari): Dit is het seizoen van de massa. Duizenden eenden en steltlopers overwinteren hier. Let op de IJseend, de Brilduiker en de Grote Zilverreiger. De Zandmotor is dan één grote slaapplaats.
• Voorjaar (maart - mei): De trek is op z'n hoogtepunt. Je ziet groepen vogels die vanuit het zuiden naar het noorden vliegen. Dit is de tijd voor zangvogels in de duinen en voor doortrekkende steltlopers.
• Zomer (juni - augustus): Broedtijd. De Kluut, Visdief en Zilvermeeuw zijn de sterren. Ook de Nachtzwaluw is actief in de duinen (ga 's avonds kijken!). Het is minder druk met massa's vogels, maar wel heel specifiek.
• Najaar (september - oktober): Weer trek. Dit is een topmaand voor zeldzaamheden. Veel vogelaars komen dan speciaal naar de Zandmotor om te kijken of er nog iets bijzonders zit.

Bij vloed trekken ze zich terug naar de hogere delen of het wateroppervlak. Check daarom altijd even het tij voordat je gaat.

Op de website van Rijkswaterstaat kun je precies zien wanneer het laagwater is.

Dan sta je niet voor een gesloten waterpartij.

Prijsindicaties en uitrusting

De toegang tot De Banken en de Zandmotor is gratis. Je hoeft niets te betalen om het gebied in te gaan.

Parkeren kost wel geld. Bij het Zwarte Pad betaal je ongeveer €3,20 per uur. Voor een hele dag is dat €8,50.

Als je vaker komt, is een parkeerabonnement van de gemeente vaak voordeliger.

Goede uitrusting maakt je dag veel leuker. Je hoeft geen dure spullen te hebben, maar kwaliteit loont. Een verrekijker is essentieel.

Een model als de Vortex Diamondback HD 8x42 (rond de €250) is een uitstekende instapper. Hij is stevig, waterdicht en helder genoeg om details te zien. Wil je meer?

De Zeiss Conquest HD 8x42 (rond de €900) is een topkijker voor serieuze vogelaars.

Een telescoop is handig, maar niet noodzakelijk. De Zandmotor is open, waardoor vogels soms ver weg zijn. Een telescoop zoals de Kowa TSN-501 (rond de €300) met een statief helpt om verre eenden te determineren. Zonder statief is een telescoop lastig te gebruiken.

Voor de gemiddelde bezoeker volstaat een goede verrekijker prima. Verder zijn goede schoenen onmisbaar.

De ondergrond is vaak modderig of zacht zand. Waterdichte wandelschoenen met een goed profiel (bijvoorbeeld van het merk Meindl of Lowa) zijn een must. Neem ook een windjack mee.

Het kan op de Zandmotor flink waaien, zelfs als het in de stad rustig is. Een warme muts in de winter is ook geen overbodige luxe.

Praktische tips voor je bezoek

Om je bezoek soepel te laten verlopen, volgen hier een paar concrete tips. Deze zijn gebaseerd op de ervaringen van vele vogelaars die je voorgingen.

1. Pas je gedrag aan: Blijf op de paden en houd afstand. Vooral broedende vogels zoals de Kluut zijn gevoelig voor verstoring. Blijf minstens 100 meter bij nesten vandaan. Gebruik je verrekijker om dichterbij te 'komen'.
2. Kijk naar het weer: Vogels zitten vaak in de luwte. Als de wind uit het westen komt, zitten ze aan de oostkant van de Zandmotor. Zoek ze dus op de plek waar de wind niet recht in hun gezicht staat.
3. Download een app: Apps als 'Observado' of 'BirdNET' helpen bij het herkennen van vogels. BirdNET kan zelfs vogelgeluiden herkennen. Super handig als je een onbekende roep hoort.
4. Neem een gids mee: Er worden regelmatig excursies georganiseerd door Staatsbosbeheer of Vogelwacht Westland. Doe een keertje mee. Je leert ontzettend veel en je ziet dingen die je alleen misschien over het hoofd ziet.
5. Voor de vroege vogels: De meeste activiteit is bij zonsopkomst. Als je om 07:00 uur aanwezig bent (in de zomer), hoor en zie je de me