Kemphaan baltsplaatsen: Waar vind je de 'toernooiveldjes' in Friesland?
Stel je voor: je loopt door een weiland in Friesland, ver van de drukte, en hoort ineens een geluid dat je niet snel vergeet. Het is een diep, brommend geluid, soms bijna als een motor die niet wil starten.
Je kijkt op en ziet twee mannen met verrekijkers, starend naar een groen weiland. Ze fluisteren. Dit is het moment. Dit is de balts van de kemphaan.
De kemphaan is een van de meest spectaculaire vogels van Nederland. In de broedtijd verandert het mannetje in een onherkenbare, opgeblazen bal veren met een rode keel en een gele vlek op zijn kop.
Maar het echte spektakel speelt zich af op de grond. De zogenaamde 'toernooiveldjes' zijn de arena's waar mannetjes elkaar uitdagen. In Friesland vind je ze op specifieke plekken, en weten waar je moet kijken, maakt het verschil tussen een teleurstellende wandeling en een onvergetelijke ervaring.
Waarom Friesland anders is voor kemphanen
In andere delen van Nederland, zoals de Gelderse Poel of de Oostvaardersplassen, zijn de baltsplaatsen vaak groter en meer open.
In Friesland is het anders. Je zoekt hier naar relatief kleine, open stukken weiland, omzoomd door sloten en vaak met een enkele boom of struik in de buurt. De kemphaan houdt van beschutting, maar heeft ook een vrij zicht nodig om rivalen te zien aankomen. De typische Friese klei- en veengrond zorgt voor vochtige weilanden met veel insecten.
Ideaal voor de kemphaan om te foerageren. Je vindt de toernooiveldjes niet zomaar langs elke weg.
Ze liggen vaak op specifieke, afgelegen percelen die niet intensief worden beweid.
Boeren laten deze stukken bewust liggen voor de balts, of ze zijn te nat voor vee. Dit maakt de zoektocht in Friesland uniek: je moet weten welke weilanden in de loop der jaren bekend staan als goede baltsplaatsen.
De kenmerken van een goed toernooiveldje
Een goed toernooiveldje is herkenbaar aan een klein, open stukje gras van ongeveer 10 bij 10 meter.
Het gras is hier korter dan in de rest van het weiland. De mannetjes vegen het schoon, waardoor een kale plek ontstaat. Rondom deze plek staan vaak hogere grassen of riet, die dienen als schuilplaats voor het vrouwtje en als uitkijkpost voor het mannetje.
Let ook op de omgeving. Een ideale baltsplaats ligt niet te dicht bij drukke wegen of wandelpaden.
De kemphaan is schuw en wordt snel afgeschrikt. Een plekje op 50 tot 100 meter afstand van een rustig fietspad is nog acceptabel, maar liever nog zoek je een weiland dat alleen zichtbaar is vanaf een dijk of een smal paadje.
In Friesland zijn veel van deze plekken te vinden rondom de weilanden tussen de dorpen in, zoals in de omgeving van Earnewâld, Garyp of Suwâld.
De beste plekken in Friesland: een praktische gids
Hoewel de kemphaan verspreid voorkomt, zijn er een aantal gebieden in Friesland waar je een goede kans hebt om baltsende mannetjes te zien. Een klassieker is het gebied rondom het Nationaal Park De Alde Feanen.
Zoek hier naar de kleinere, afgelegen weilanden aan de randen van de vaarten.
Vanaf de dijken heb je vaak een goed zicht op de toernooiveldjes zonder de vogels te verstoren. Een andere hotspot is het gebied ten noorden van Leeuwarden, rondom de dorpen Wieuwerd en Jelsum. Hier liggen veel weilanden die beheerd worden door It Fryske Gea.
Deze organisatie laat delen van de weilanden bewust gras staan voor weidevogels, waaronder de kemphaan. Vraag bij een bezoekerscentrum van It Fryske Gea naar de actuele locaties; ze weten vaak precies waar de balts dit jaar plaatsvindt.
Voor de echte avonturiers zijn er de weilanden in de omgeving van het Drents-Friese Wold, net over de provinciegrens. Hoewel dit officieel Drenthe is, trekt de kemphaan hier de grens over. Vanaf de wandelpaden in het bos kijk je uit op open weilanden waar de toernooiveldjes liggen. Gebruik je verrekijker goed: een vergroting van 8x of 10x is ideaal om de details op afstand te zien zonder te veel te bewegen.
Wanneer en hoe te kijken
Het spectaculaire baltsgedrag van de kemphaan vindt plaats in het voorjaar, van maart tot en met mei.
Het hoogtepunt is meestal eind april. De mannetjes beginnen 's ochtends vroeg, vaak al bij zonsopkomst.
De beste tijd om te kijken is dus vroeg in de ochtend, tussen 6 en 9 uur. Ook de late avond, wanneer je kunt luisteren naar de klaaglijke roep van de griel, kan nog spectaculair zijn. Wat je nodig hebt? Een goede verrekijker is essentieel.
Merken als Swarovski of Zeiss zijn top, maar voor een beginnerskijker van bijvoorbeeld Bynolyt of Vanguard ben je al goed uit.
Een statief is niet nodig, maar een stabiele ondergrond helpt. Kleed je neutraal: groen of bruin, zodat je opgaat in het landschap. Neem een verrekijker met een groothoeklens mee, zodat je het hele veld in één oogopslag ziet.
Geduld is de sleutel. De kemphaan is geen vogel die je zomaar ziet.
Soms zit het mannetje verstopt in het gras en moet je wachten tot hij tevoorschijn komt.
Blijf op een afstand van minimaal 100 meter. Te dichtbij en je verstoort de balts, wat kan leiden tot het verlaten van het toernooiveldje. Gebruik een camouflagekleed als je langer wilt blijven zitten, maar zorg dat je geen beweging maakt.
Keuzekader: welke plek kies jij?
Om je te helpen kiezen, hier een eenvoudig overzicht. Kies op basis van je ervaring en de tijd die je hebt.
- Beginner of weinig tijd: Ga naar de weilanden rondom Earnewâld of Garyp. Deze zijn makkelijk bereikbaar en er is een goede kans op baltsende kemphanen. Gebruik een verrekijker met 8x vergroting.
- Ervaren vogelaar: Zoek de afgelegen weilanden in de Alde Feanen. Neem de tijd en blijf op afstand. Een verrekijker met 10x vergroting en een statief kan helpen.
- Avonturier: Verken de weilanden bij het Drents-Friese Wold. Combineer met een wandeling en houd rekening met een langere zoektocht.
Onthoud: de kemphaan is een beschermde vogel. Blijf op de paden, verstoor de balts niet en neem je afval mee. Zo blijven deze prachtige toernooiveldjes behouden voor de toekomst, net als de leefgebieden van een zeldzame dwaalgast zoals de citroenkwikstaart met zijn witte vleugelstrepen.