De Nachtzwaluw op de heide: Wanneer en waar te horen?
Stel je voor: de zon is net onder, de lucht kleurt diep paars en de geur van nat heidekruid hangt in de lucht.
Je staat midden in de stilte van een uitgestrekte heideveld. Dan gebeurt het. Vanuit het niets lijkt het, begint er een geluid dat alle andere natuurgeluiden overstemt. Een hypnotiserende, ritmische triller die eindeloos lijkt door te gaan. Dat is de Nachtzwaluw.
Een vogel die je niet ziet, maar die je voelt. En als je hem eenmaal hebt gehoord, wil je niets anders meer.
Voor ons als vogelaars is de Nachtzwaluw (Caprimulgus europaeus) een icoon. Hij is geen doorsnee zangvogel.
Hij is een schuwe, mysterieuze nachtbraker die zijn leven leeft op de tast, tussen de struikheide en de jeneverbes. Zijn roep is een soort geheimtaal voor degenen die weten waar en wanneer te luisteren. Het is een teken dat de zomer écht is begonnen.
Zijn aanwezigheid vertelt iets over de gezondheid van onze heidegebieden. Een plek waar hij nog volop kan broeden is een plek waar de natuur nog in balans is.
Wanneer hoor je de Nachtzwaluw? De magie van de schemer
Je kunt de Nachtzwaluw overdag gerust een wandelaar noemen. Dan verstopt hij zich.
Zijn verenkleed is een meesterwerk van schutkleuren; hij lijkt verdacht veel op een dode tak of een hoopje aarde.
Hij ligt dan plat tegen de grond, meestal op een zandpad of een open plek in de heide. Probeer hem dan maar eens te vinden, het is bijna onmogelijk. De Nachtzwaluw is een echte specialist in het onzichtbaar blijven.
Zijn hele strategie is wachten tot de avond valt. Het echte werk begint pas als de zon ver genoeg is gezakt. De perfecte tijd om te gaan luisteren is ongeveer een halfuur na zonsondergang. De eerste twee uur in het donker zijn het beste.
Dan is de temperatuur nog aangenaam en jagen de mannetjes op motten en andere insecten.
Tegelijkertijd zingen ze hun territorium af. In de schemer, als het licht net te snel verloopt, kun je soms nog een schim zien wegvliegen vanaf de grond.
Een flits van vleugels en dan weer niets. De beste periode in het jaar is duidelijk. De Nachtzwaluw is een trekgast.
Hij arriveert in Nederland rond half april, soms wat later als het koud is.
Hij blijft tot ongeveer half september. De piek ligt in mei en juni. Dan is het mannetje op zijn luidst en het meest actief.
In juli en augustus is het nog steeds te horen, maar de roep wordt wat minder frequent. De jonge vogels zijn dan al uitgevlogen. Zorg dat je in de maand mei op de heide bent, dan is de kans op een concert het grootst.
De roep: Een handleiding voor beginners
De roep van de Nachtzwaluw is uniek en onmiskenbaar. Veel vogelaars vergelijken het met het geluid van een draaiende motor of een startende scooter die niet wil starten.
Het is een continue, ritmische triller. Een geluid dat je voelt trillen in je borstkas.
De frequentie is laag en het geluid is luid genoeg om over een behoorlijke afstand te horen. Als je eenmaal weet hoe het klinkt, vergeet je het nooit meer. Het is het geluid van de zomeravond.
De typische zang klinkt als een ritmisch "boem-boem-boem-boem" of een "brreuuw-brreuuw-brreuuw". Het mannetje zingt vanaf de grond, vaak vanaf een verhoging zoals een omgevallen boomstam of een hoopje keien. Hij zingt het liefst op heldere, windstille avonden, heel anders dan de rammelende zang van de braamsluiper. Bij wind of regen hoor je ze bijna nooit.
Ze jagen dan laag boven de heide en zijn stil. Net als bij het spotten van de massale wintergroepen brandganzen, moet je goed luisteren of je de roepende Nachtzwaluw kunt lokaliseren.
Het geluid lijkt overal vandaan te komen, maar met een beetje oefening leer je de richting te bepalen. Er is ook een andere roep, een schreeuw.
Die hoor je minder vaak, maar het is goed om te herkennen. Het is een scherpe, nasale "wiek" of "kwak". Die roep gebruikt hij als hij opschrikt of als er gevaar dreigt.
Dus als je door de heide loopt en je hoort opeens zo'n scherpe kreet, weet je dat je te dicht bij een nest of een schuilplaats bent gekomen.
Even stilstaan en rustig verder kijken zonder de vogel te verstoren is dan het beste wat je kunt doen.
De beste locaties in Nederland om ze te vinden
De Nachtzwaluw is een echte heidevogel. Hij heeft open gebieden nodig met een laag struikgewas en wat losse stenen of dode takken.
De combinatie van open zand, heide en wat dekking is essentieel. Grote, aaneengesloten heidevelden zijn zijn paradijs. In Nederland zijn er gelukkig nog een aantal prachtige plekken over waar je hem kunt horen. De Veluwe is een klassieker.
Vooral de hogere zandgronden rondom de Wekeromse Zand en het Kootwijkerzand zijn topgebieden. Een andere topper is de Drentse hei.
Nationaal Park Dwingelderveld is een van de beste plekken om Nachtzwaluwen te zien en horen.
Zeker in de zuidelijke delen, waar het heideveld overgaat in bos en stuifzand. Ook de Strabrechtse Heide bij Eindhoven en de Brabantse Wal zijn goede gebieden. Het gaat erom dat je plekken zoekt die niet te intensief worden beheerd.
Gebieden met schapen die de heide kort houden zijn vaak perfect. Ze zorgen voor open structuur.
De sleutel tot succes is het vinden van de juiste microhabitat. Loop niet midden op de dag over een breed wandelpad. Zoek juist de randen op.
De overgang van heide naar bos. Of de open zandvlaktes tussen de heide.
Praktische tips voor de beste ervaring
Vooral plekken met wat oude, dichte struikheide waar hij zich in de dag kan verschuilen, en een open plek ernaar om vanuit te zingen. Net als bij deze bekende zanger van Nederland, kun je het beste in de avond op een stil pad gaan zitten wachten.
De vogel moet naar jou toe komen, niet andersom. Als je op stap gaat naar de Nachtzwaluw, hoef je niet meteen de duurste apparatuur te kopen.
Een goede verrekijker is wel fijn, maar voor de Nachtzwaluw is een verrekijker vaak niet eens nodig. Je oren zijn je belangrijkste gereedschap. Zorg dat je vroeg genoeg gaat zitten voordat het donker wordt. Zo went je ogen aan het duister en schrik je de vogel niet op het moment dat hij net wil beginnen met zingen.
Neem warme kleding mee. Ook in mei kan het 's avonds op de hei flink afkoelen.
Een windjack is geen overbodige luxe. Ga zitten op een droge ondergrond, bijvoorbeeld op je jas of een klein kampeerkrukje.
Een telescoop is eigenlijk niet nodig en alleen maar lastig in het donker. Als je echt een foto wilt maken, dan heb je een statief en een camera met een nachtmodus nodig, maar de meeste vogelaars genieten gewoon van het geluid. Respecteer de vogel en zijn leefomgeving.
Een tip van een ervaren vogelaar: zet je telefoon uit of op stil. Het allerbelangrijkste is dat je zelf stil bent en luistert. Elk geluid dat je zelf maakt, kan de vogel verstoren.
Blijf op de paden en ga niet door de heide lopen om dichterbij te komen. De vogel zit vaak op de grond en is extreem gevoelig voor verstoring.
Een nest vertrappen is het laatste wat je wilt. Bovendien is de kans dat de vogel dan direct wegvliegt en stopt met zingen heel groot. De magie van de Nachtzwaluw beleven doe je op afstand, met eerbied.
Het kan gebeuren dat je op een perfecte avond komt en er is niets.
Alternatieven: Wat als je niets hoort?
Geen triller, geen geschreeuw. Dan is het goed om te beseffen dat de Nachtzwaluw een gevoelige vogel is.
Misschien is er net een vos geweest, of een loslopende hond. Of is de vogel die avond juist ver weg gaan jagen. Het hoort erbij.
De onzekerheid maakt het juist spannend. Het is geen vogel die je in een kooi kunt lokken. Als je na een paar avonden niets hoort, probeer dan een andere hoek van het gebied. Vraag aan lokale vogelwachten of waarneming.nl waar ze recent gezien zijn.
Soms zitten ze in een specifieke uithoek van een natuurgebied, net zoals wanneer je een kwartel wilt horen in het veld. Wees geduldig. De Nachtzwaluw beloont degenen die de tijd nemen.
Het is een vogel die je verdient te horen door je in te zetten, net zoals bij het spotten van de opvallende snavel van de reuzenstern op de juiste plek.
En als het dan eindelijk gebeurt, dan is dat pure voldoening.
Uiteindelijk draait het allemaal om het moment. Dat ene moment waarop de stil