Zwarte Zwaan in Nederland: Zijn deze exoten inmiddels ingeburgerd?
Je staat aan de waterkant van een polder, je Swaro EL 8,3x42 op scherp. Je hoopt op een dodaars of een zilverreiger, en dan gebeurt het.
Tussen de gewone witte knobbelzwanen zwemt er één die er totaal niet thuishoort.
Gitzwart verenkleed, een snavel zo rood als een kers. Het is de Zwarte Zwaan. Ooit een exoot uit Australië, nu steeds vaker te zien in onze Nederlandse wateren. De grote vraag: is dit nu gewoon een losloper of is de soort echt aan het ingeburgeren?
Wat is een Zwarte Zwaan eigenlijk?
De Zwarte Zwaan (Cygnus atratus) is de boef onder de zwanen. Waar we in Nederland gewend zijn aan de witte knobbelzwaan en de nog zeldzamere wilde zwaan, is dit een compleet ander verhaal.
Het is een forse vogel, net zo groot als een knobbelzwaan, met een spanwijdte van wel 1,6 tot 2 meter. Het mannetje (de cob) kan makkelijk 8 kilo wegen. Zijn verenkleed is diepzwart, wat het licht in het water prachtig vangt. Het allermooiste is de snavel: felrood met een smalle witte bovenrand.
Die steekt enorm af tegen het zwart. De poten zijn ook donker, niet roze zoals bij veel andere zwanen.
Ze zijn afkomstig uit Australië, waar ze in groepen leven in ondiepe meren en moerassen.
In Nederland zie je ze vaak solitair of in paren, vaak in combinatie met knobbelzwanen. Ze zijn eigenwijs en soms best pittig assertief, vooral tijdens het broedseizoen.
Waarom deze exoot in Nederland blijft plakken
Het begon allemaal met sier- en wildvogelhouders. Liefhebbers hielden Zwarte Zwanen in hun vijver of volière.
Soms waren het ontsnapte vogels, soms werden ze expres uitgezet. In de jaren 90 zagen we de eerste vaste populaties ontstaan, vooral in het westen van het land. Nu zijn ze in bijna elke provincie wel te spotten.
De Vogelbescherming schat dat er inmiddels enkele tientallen tot misschien wel een kleine honderd paren broeden. De reden dat ze het zo goed doen?
Simpel: ze zijn een stuk minder kieskeurig dan hun witte neven. Ze eten waterplanten, gras, granen en soms zelfs brood (al doen we dat niet, hè).
De Nederlandse plassen en kanalen bieden volop voedsel en rustige broedplaatsen. Bovendien zijn het echte overlevers. Ze zijn minder schuw dan wilde zwanen en wennen snel aan mensen. Een gemiddelde wandelaar met een broodje zorgt ervoor dat ze blijven hangen.
Herkenning: zo spot je ze in het veld
Zwarte Zwanen zien er spectaculair uit, maar je moet wel even weten waar je op moet letten. Net als bij de zwarte ooievaar in de vlucht, zijn de details bepalend. Ze zwemmen vaak wat hoger op het water dan knobbelzwanen.
Hun houding is statig maar minder sierlijk. De kop draagt ze rechtop.
De snavel is je beste houvast: felrood met dat witte streepje. Net als bij de rietgors met zijn zwarte kop, zijn dit soort details cruciaal. De knobbelzwaan heeft een oranje snavel met een zwarte punt en een zwarte knobbel. Geluid is ook een goede indicator.
Een Zwarte Zwaan maakt een zacht, fluitend geluid, een soort 'tjoek'. Veel stiller dan de luide, klagende roep van de knobbelzwaan. Je hoort ze dus niet van verre aankomen. In de vlucht vallen de witte vleugelveren op, die bij de Zwarte Zwaan alleen aan de onderzijde van de vleugel zitten.
Bovenop zijn de vleugels zwart, een groot contrast met de witte knobbelzwaan die helemaal wit is, net zoals de opvallende witte vleugelvlek van sommige andere watervogels.
Als je een verrekijker gebruikt, zoals een Nikon Monarch 7 of een Zeiss Victory SF, zie je die details perfect.
Ingeworteld of nog steeds een indringer?
Hier zijn de meningen over verdeeld. Officieel is de Zwarte Zwaan een 'exoot'.
Hij hoort hier niet thuis en kan concurrentie aangaan met inheemse soorten. Vooral met de knobbelzwaan, die ook groot en dominant is. Er is een kans dat ze hybriden vormen, al is dat zeldzaam.
De Zwarte Zwaan kan ook ziektes overbrengen of de生态 (ecologie) van onze wateren verstoren door andere planten op te eten. Aan de andere kant: ze broeden nu al decennia in Nederland.
Ze passen zich goed aan en worden door steeds meer vogelaars geaccepteerd.
De vraag is of we ze nog kunnen uitroeien. Dat is bijna onmogelijk geworden. Het is waarschijnlijker dat ze, net als de Chinese Krakeend of de Grote Canadese Gans, een vaste plek in onze fauna krijgen. Sommige experts noemen ze 'ingeburgerd', andere spreken liever van 'genaturaliseerd'. Feit is dat ze er zijn en voorlopig niet weggaan.
Praktische tips voor de vogelaar
Wil je ze zelf zien? Ga dan naar waterrijke gebieden met veel rietkragen.
De Vinkeveense Plassen, de Loosdrechtse Plassen en het IJsselmeer zijn hotspots. Ook in de Flevopolder en rondom Amsterdam zie je ze regelmatig. Let op plekken waar knobbelzwanen zitten; vaak zwemt er dan een Zwarte Zwaan bij.
- Apparatuur: Een verrekijker met 8x of 10x vergroting is ideaal. Een kijker van Swarovski, Zeiss of Leica kost tussen de €1500 en €2500, maar een prima model van Vortex of Kowa heb je al voor €400-€600.
- Gedrag: Blijf op afstand. Ze zijn minder bang, maar een nest verstoren is strafbaar. Gebruik een telescoop (spotting scope) voor de beste foto's. Een Kowa TSN-883 met een 25-60x oculair kost al gauw €2000, maar levert plaatjes op die elke euro waard zijn.
- Timing: Het beste moment is vroeg in de ochtend of laat in de middag. Dan zijn ze actief en het licht is mooi. In de zomer zie je vaak jongen, dan zijn ze extra waakzaam.
In de winter zoeken ze beschutte plekken op, dus dan zijn havens en afgesloten waterpartijen goede opties.
De Zwarte Zwaan is een prachtige verschijning in onze Nederlandse polders. Exoot of niet, hij verdient een plekje in je notitieboekje. Dus pak je verrekijker, ga erop uit en geniet van deze Australische schoonheid. Misschien ontmoet je ze wel vaker dan je denkt.