Noordse Kwikstaart vs Engelse Kwikstaart: Ondersoorten herkennen
Sta je in de polder, lens op de schouder, en zie je een snelle kwikstaart over de weilanden jakkeren? Dan begint het vaak te kriebelen.
Is het die bruine Noordse Kwikstaart die net uit Scandinavië is neergestreken, of is het toch de Engelse Kwikstaart die hier vaste prik is? Het zijn twee heel verschillende vogels, maar voor een beginnende vogelaar kunnen ze voor flink wat verwarring zorgen. Ze zijn allebei ongeveer even groot, dragen een geel buikje en zijn dol op insecten.
Toch is het onderscheid cruciaal voor je lijstje en je ontwikkeling als vogelaar.
In dit stuk help ik je op weg om ze voortaan met zekerheid uit elkaar te houden, zonder dat je een PhD in de ornithologie nodig hebt.
Het verhaal van je oog: de meest voor de hand liggende checklist
De eerste check die je altijd moet doen, is die voor je ogen. Letterlijk. De kleur van de poten en de snavel is bij deze twee soorten het allereerste, onmiskenbare verschil.
De Engelse Kwikstaart (Motacilla alba) is de klassieke verschijning die je in bijna elk dorp in Nederland ziet. Zijn poten zijn pikzwart, net als een oud-hollandse potloodventer. Zijn snavel is ook donker, al heeft die in de winter soms een lichtere ondertoon.
De Noordse Kwikstaart (Motacilla alba yarrellii) is de ondersoort die je hoofdzakelijk in de winter bij ons ziet.
Hij heeft een eigen smaak. Zijn poten zijn niet zwart, maar lichtbruin of vleeskleurig. Zijn snavel is in de basis ook lichter, hoewel de bovensnavel wel donker kan zijn.
Poten en snavel zijn je ankerpunten. Zie je lichte poten? Denk meteen Noordse.
Als je een groepje kwikstaarten ziet rondlopen op een parkeerplaats bij een natuurgebied, scan dan de poten. Zie je lichte poten?
Dan is de kans groot dat je een Noordse te pakken hebt.
Een handig ezelsbruggetje: de Engelse is 'gothic' met zijn zwarte poten, de Noordse is 'natural' met zijn bruine pootjes. Het is een simpele truc, maar hij werkt bijna altijd. Zorg dat je deze check als eerste doet, voordat je je lens gaat bijstellen of je verrekijker van de andere kant van de sloot probeert te pakken.
De grijze tinten: rug en vleugels
Als de poten en snavel niet genoeg zijn, of als het licht slecht is, kijk dan naar de bovenkant van de vogel. De Engelse Kwikstaart heeft een vrij egaal lichtgrijze rug. De kleur is zacht en loopt mooi over in de vleugels.
De Noordse Kwikstaart is hier iets donkerder en het belangrijkste: hij heeft een duidelijk contrast tussen zijn rug en de vleugels.
De vleugels zijn donkerder grijs, bijna blauwachtig, en dat valt op. Vooral bij staande vogels kun je dit soms al zien.
De Engelse oogt wat lichter en luchtiger, de Noordse is wat donkerder en gestroomlijnder. In de vlucht is dit verschil nog duidelijker. De Noordse heeft een donkere vleugelpartij die scherp afsteekt tegen de grijze rug.
De Engelse vleugel is lichter en oogt minder 'hard'. Als je een groep kwikstaarten in de vlucht ziet, let dan op dat donkere contrast bij de Noordse.
Probeer dit verschil te zien als een soort 'tintje'. De Engelse is de lichtgrijze variant, de Noordse de donkergrijze met de extra 'pop' op de vleugels. Dit is een subtieler verschil dan de poten, maar als je het eenmaal hebt gezien, zie je het altijd. Oefen vooral op plekken waar beide soorten kunnen voorkomen, zoals in de duinen of in de Flevopolder.
Winter- en zomerkleuren: de uitersten
Het leuke van kwikstaarten is dat ze in het voorjaar en de zomer fel uitslaan.
De mannetjes krijgen een prachtig zwart hoofd en een witte kin. Hier is het onderscheid soms makkelijker, maar soms ook lastiger, zeker wanneer je let op het gitzwarte rugdek van de rouwkwikstaart. De Engelse Kwikstaart heeft in de broedtijd een echt 'zwart gat' op zijn kop.
Helemaal zwart, van voor tot achter. De snavel is dan ook pikzwart en de poten zijn diep donker.
De mannetjes Noordse Kwikstaart in zomerkleuren zijn prachtig. Net als andere Gele Kwikstaart ondersoorten hebben ze een zwart hoofd, maar let op de randen.
De overgang van het zwart naar het wit op de keel en de borst is bij de Noordse vaak wat vager, minder scherp. De snavel is lichter dan bij de Engelse. De poten, dat vergeten we niet, blijven lichtbruin. Dat is dus je vaste anker, ook in de zomer.
Vrouwtjes en jonge vogels zijn in de zomer vaak lastiger. Ze hebben allebei een olijfbruine zweem over hun rug.
Hier komt het contrast in de vleugels weer om de hoek kijken. De Noordse heeft die donkere vleugels ook als vrouwtje, waardoor je haar soms kunt onderscheiden van het wat egaalder bruinige vrouwtje van de Engelse. In de winter zijn de vrouwtjes en mannetjes van beide soorten bijna niet te onderscheiden op kleur. Dan draait het allemaal weer om die poten, de snavel en de vleugeltekening.
Gedrag en geluid: de sluwe extra check
Gedrag is vaak de kers op de taart bij determinatie. De Engelse Kwikstaart is een echte cultuurvolger.
Je ziet hem in weilanden, maar ook massaal op parkeerplaatsen, sportvelden en bij boerderijen. Ze lopen vaak druk heen en weer, met die typische kwikstaart-beweging: kont omhoog, snavel naar beneden. Ze zijn vaak wat schuwer en vliegen makkelijker op als je te dichtbij komt, wat de determinatie van jonge vogels soms lastig maakt.
De Noordse Kwikstaart is in de winter een echte kustvogel en een vogel van open gebieden.
Je vindt ze aan de kust, in de duinen, en in de grotere polders. Ze zijn vaak wat minder schrikachtig dan de Engelse en lopen vaak in groepjes bij elkaar. Ze zijn wat 'kouder' in hun gedrag.
De Engelse is de allemansvriend, de Noordse de wat gereserveerde Zweed. Het geluid is een absolute gamechanger.
De Engelse Kwikstaart heeft een schel, hoge 'tseeee-tseeee-tseeee'. Een beetje een zeurend geluid.
- Engelse: Hoge 'tseeee', vaak sneller en scheller.
- Noordse: Diepe 'tchweek' of zuchtend 'sjoe-wie'.
De Noordse Kwikstaart heeft een heel ander geluid: een diepe, zachte 'tchweek' of een zuchtend 'sjoe-wie'. Zodra je het eenmaal gehoord hebt, vergeet je het niet meer. Het is alsof de Noordse een octaaf lager zingt. Probeer ze eens na te fluiten en je bent meteen een stuk verder.
Als je twijfelt, luister dan even. In een groep kwikstaarten aan de kust hoor je vaak de diepe roep van de Noordse tussen de schelle Engelse door.
Het is alsof je een lage bas en een hoge viool hoort. Dat auditieve onderscheid maakt het plaatje compleet en zorgt ervoor dat je niet meer alleen op je ogen hoeft te vertrouwen.
Keuzehulp: welke is het nou?
Oké, je staat in het veld. Je ziet een kwikstaart. Hoe nu verder?
Pak je verrekijker en loop de checklist af. Dit is je reddingsboei in de chaos.
Twijfel je? Kijk eerst naar de poten. Dan pas naar de vleugels. En tenslotte naar de snavel.
Begin bij het begin en werk stap voor stap door. Blijf kalm en laat je niet gek maken door de vogel die constant beweegt. Adem in, adem uit, en kijk. Als je de vogel goed kunt zien, volg dan deze stappen.
Het is een soort sjabloon dat je in je hoofd prent. Na een tijdje gaat het vanzelf.
Je hersenen maken dan automatisch de vergelijking. Dit bespaart je een hoop stress en geeft je de zekerheid die je nodig hebt om een soort goed te melden.
- Check de poten: Zwart? Ga naar 2. Licht? Dan is het een Noordse.
- Check de snavel: Helemaal donker? Ga naar 3. Lichter, vooral de onderkant? Noordse.
- Check de vleugels: Donkere vleugels die contrasteren met de rug? Noordse. Egaal lichtgrijs? Engelse.
- Luister (indien mogelijk): Hoge 'tseeee' of diepe 'tchweek'?
Deze