IJseend op het IJsselmeer: Waar vind je deze noordelijke gast?
Stel je voor: je staat aan de rand van het IJsselmeer, de wind waait strak over het water en je hebt je warmste jas aangetrokken.
Dan zie je in de verte iets wat lijkt op een klein, wit schuimkopje op de golven. Je grijpt naar je verrekijker, een Steiner Peregrine 8x32 of misschien wel je gloednieuwe Swarovski CL Pocket 8x25, en je haalt het dichterbij.
Het is niet zomaar een eend. Het is een mannetjes IJseend, in zijn prachtige witte winterkleed met die subtiele, groenachtige glans op zijn snavel. Dit is een waarneming die je dag maakt, een echte traktatie voor elke vogelaar. De IJseend (Somateria mollissima) is een stoere noordelijke gast die in de winter onze kusten en grote wateren opzoekt.
Ze broeden ver in het noorden, op de rotsachtige eilanden van de poolcirkel, maar als het daar vriest dat het kraakt, trekken ze naar het zuiden.
Het IJsselmeer, met zijn open water en rijke voedselaanbod, is voor hen een perfecte overwinteringsplek. Je vindt ze er vaak in groepen, zwemmend tussen de golfjes of rustend op het water.
Waar en wanneer spot je de IJseend op het IJsselmeer?
Timing is alles, zeker bij de IJseend. Ze zijn geen vroege vogels.
Je maakt de meeste kans vanaf half oktober tot en met maart.
In de piekmaanden december en januari zitten ze met de grootste aantallen op het IJsselmeer. Ze houden niet van drukte, dus vermijd de zondagmiddag als het vol is met recreanten. Een doordeweekse ochtend, wanneer de zon net op is, is goud waard.
De beste spots? Zoek naar plekken waar de wind vrij spel heeft. De IJseend is een zeevogel die houdt van een beetje beweging in het water. Probeer eens de zuidelijke pier van Enkhuizen, of ga naar de dijk bij Medemblik.
Vanaf de Afsluitdijk, bij de sluizen, kun je ze ook prachtig zien, vooral als het eb is en de stroming wat harder staat.
Ze zoeken dan de wateren op waar visrijkdom en stroming samenkomen. Ze zitten meestal niet pal onder de kant, maar een meter of 50 tot 200 uit de oever.
De beste tijd van de dag
Ze duiken regelmatig om voedsel te zoeken, vooral schelpdieren en kleine kreeftachtigen. Je herkent ze aan hun karakteristieke duikbeweging: ze verdwijnen even onder water en komen dan weer boven, met hun kont omhoog. Dat gedrag is typisch voor de IJseend en helpt je bij de identificatie.
Voor de mooiste lichtjes en actieve vogels plan je je uitje in de vroege ochtend of juist tegen zonsondergang.
Het gouden uur zorgt ervoor dat het mannetje bijna gaat gloeien en het prachtige groen op de snavel extra opvalt. Ook de vrouwtjes, die wat bruiner en bruiner zijn, krijgen dan een warme gloed. Neem de tijd, zoek een plekje en laat de vogels langzaam aan je wennen.
Hoe herken je de IJseend tussen de andere eenden?
Oké, je hebt je verrekijker gericht. Maar hoe weet je nu zeker dat het een IJseend is en niet zomaar een wilde eend of een middelste zaagbek?
Laten we de kenmerken even doornemen. De mannetjes zijn in hun winterkleed onmisbaar: ze zijn bijna helemaal wit, met een zeer fijne, olijfgroene glans over de kop en nek. De snavel is lang, felroze met een donkere nagel en een klein groenachtig veldje aan de bovenkant.
Dat groene veldje is een echte 'key feature'. De vrouwtjes zijn een stuk lastiger.
Ze zijn bruin en grijs gestreept, met een donkere vlek rond het oog. Ze lijken in de verte wel wat op een vrouwtje wilde eend, maar de IJseend heeft een zwaardere, langere bouw en een opvallend rechte snavel. De kop is ook wat smaller. Net als bij de sierlijke vlucht van de dwergmeeuw is het verschil duidelijk als je ze naast elkaar ziet, maar op zichzelf vraagt het wat oefening.
De vrouwtjes zijn overigens het hele jaar door te zien, ze zijn minder schuw dan de mannetjes. Een ander goed hulpmiddel is de geluid.
De IJseend is niet stil. Het mannetje maakt een zacht, klagend geluid, een soort 'wieuw-wieuw'. Het vrouwtje daarentegen laat een ruw, schor 'krakend' geluid horen, wat lijkt op een soort 'grrak-grrak'. Als je die geluiden eenmaal herkent, weet je meteen dat je goed zit, net zoals bij het spotten van de toppereend op het IJsselmeer, ook als ze net even buiten je gezichtsveld zijn.
Uitrusting: Wat heb je nodig voor een geslaagde vogeltrip?
Je hoeft niet meteen de duurste apparatuur te kopen, maar een beetje kwaliteit scheelt enorm. Een goede verrekijker is essentieel. Kies voor een 8x vergroting, want bij 10x trilt het beeld te veel als je uit de hand kijkt.
De Swarovski CL Pocket 8x25 is een topper voor in de broekzak, maar voor het IJsselmeer wil je misschien net iets meer lichtinval.
De Steiner Peregrine 8x32 is een uitstekende middenmoter voor zo'n €350,- die scherp en helder beeld geeft. Naast je kijker is een stabieve verrekijkersteun een gamechanger.
Die zorgt ervoor dat je geen last hebt van trillende armen en het beeld rustig blijft, vooral als je langere tijd wilt kijken. Een simpele, inklapbare steun van onder de €50,- werkt al perfect. Ook een scherpgepunte telescoop is een optie als je de vogels nóg dichterbij wilt halen.
Een compacte telescoop van bijvoorbeeld Kowa of Swarovski met een 60mm objectief kost al gauw tussen de €800 en €1500, maar het zicht dat je krijgt op die snavelkleuren is onbetaalbaar.
Verder: warme kleding. Een IJseend kijkt zich niet warm. Draag laagjes, een water- en winddichte jas en vooral goede schoenen die tegen een natte dijk kunnen. Neem een thermosfles met hete koffie of thee mee.
En vergeet je vogelgids niet, of beter nog: een app als 'Vogelgids van Nederland' om snel de soort te checken. Die apps kosten een paar euro en zijn een prima hulpje op zakformaat.
De juiste lens voor je camera
Wil je ook foto's maken? Dan heb je een telelens nodig.
Een 300mm is het absolute minimum om de vogels fatsoenlijk in beeld te brengen. Een 400mm of 500mm is beter. Wees erop bedacht dat de lichtomstandigheden op het water wisselvallig zijn.
Een lens met een groot diafragma (f/4 of f/2.8) helpt om bij minder licht nog scherpe platen te schieten. De prijzen voor dergelijke lenzen lopen snel op vanaf €1000 tot ver over de €3000, afhankelijk van het merk en de kwaliteit.
Praktische tips voor de beginnende vogelaar
Als je voor het eerst op jacht gaat naar de IJseend, is het vooral belangrijk om rustig te blijven. De vogels zijn schuw, vooral de mannetjes.
Dus loop niet te hard naar de waterkant toe, maar beweeg langzaam. Ga op een afstandje zitten, laat ze wennen aan je aanwezigheid en pak dan je kijker. Net als bij deze kleine snip zullen de vogels je minder als een bedreiging zien en zich natuurlijker gedragen.
"Geduld is de sleutel tot goede waarnemingen. De vogel komt vanzelf naar je toe, of blijft gewoon waar hij is. Jouw werk is om te kijken en te genieten."
Let op de omgeving. Kijk niet alleen naar de eenden, maar ook naar wat er om hen heen gebeurt.
Zijn er meeuwen die lawaai maken? Dan is er misschien een roofvogel in de buurt. Of zwemt er een zwaan te dichtbij?
IJseenden zijn sociale dieren en houden van gezelschap. Je vindt ze vaak in groepen van 10 tot 50 individuen, soms zelfs meer.
Soms mengen ze zich met andere soorten, zoals brilduikers of zaagbekken, wat het speuren extra leuk maakt.
En tot slot: noteer je waarnemingen. Gebruik een app als 'Waarneming.nl' of 'BirdAlert' om je sighting te delen met andere vogelaars. Zo help je mee aan een beter beeld van de verspreiding van de IJseend in Nederland. Bovendien is het ontzettend leuk om later terug te zien waar je allemaal bent geweest en wat je gezien hebt.
Dus pak je verrekijker, trek je warmste schoenen aan en ga op pad. Wie weet spot je naast de IJseend ook wel een sneeuwgors op de pier. De winterse natuur wacht op je!