Heilige Ibis in de polder: Waarom deze exoot steeds vaker wordt gezien

Stel je voor: je staat in de polder, de wind waait langs je oren, en je scant de horizon met je verrekijker.

Je verwacht eenden, een scholekster, misschien een grutto. En dan… wat is dat?

Een vorm met een slanke hals, een beetje vreemd, met een snavel die als een grijs geluidloos mesje uitsteekt. Het is een Heilige Ibis. In Nederland. In de polder. Dit is niet zomaar een vogel die je even tegenkomt; dit is een verhaal op zich. Deze exoot, ooit een symbool van de farao's in Egypte, voelt zich steeds meer thuis in onze koude klei.

Het is een schouwspel dat de harten van menig vogelaar sneller doet kloppen.

Waarom is hij hier? En wat betekent dit voor de inheemse soorten? Laten we dit fascinerende fenomeen eens van dichtbij bekijken.

Wat is die vogel met die rare snavel?

De Heilige Ibis (Threskiornis aethiopicus) is opvallend. Hij is ongeveer 65 tot 75 centimeter groot en heeft een rustige, bijna statige uitstraling.

Zijn verenkleed is overwegend wit, met een naakte, zwarte kop en hals.

Zijn slagpennen zijn groenachtig zwart, wat je vaak ziet als hij vliegt. De snavel is zijn handelsmerk: lang, grijs en licht gebogen aan het einde. Hij heeft ook kale delen op de borst, wat hem een wat 'kaal' uiterlijk geeft.

Je herkent hem het makkelijkst aan zijn manier van lopen. Hij zet zijn poten rustig neer, met een soort huppeltje ertussen.

Hij voelt zich het prettigst in ondiep water of modderige oevers. Daar speurt hij met zijn snavel tussen het waterplanten en de modder. Hij is eigenlijk een wandelende visser, maar dan eentje die niet hoeft te duiken. Hij steekt alleen zijn snavel in het water en voelt wat hij tegenkomt.

Zijn roep is een zacht, gorgelend geluid, niet zo luid als een meeuw of een kraai.

Officieel is de soort inheems in delen van Afrika en het Midden-Oosten. Maar in Europa is hij al een tijdje een bekende verschijning. In Nederland weten we hem sinds 2002.

Hij broedt hier sinds 2010 in de Zuid-Hollandse Eilanden, en met succes. De populatie groeit. Waar hij vroeger een zeldzame dwaalgast was, is hij nu een vaste gast geworden in onze delta.

Waarom pakt hij juist onze polders?

Het is de vraag die elke vogelaar bezighoudt. Waarom trekt deze warmteminnende exoot naar de kille Nederlandse polder? Het antwoord ligt in een combinatie van eten, klimaat en gebrek aan concurrentie.

Onze polders, en dan vooral de gebieden met water en riet, bieden hem precies wat hij nodig heeft.

Het is een smorgasbord voor deze alleseter. De voornaamste reden is het voedselaanbod.

Onze sloten en moerassen zitten vol met kleine visjes, kikkers, waterinsecten en garnalen. De Heilige Ibis is een opportunist. Hij pakt wat de polder hem geeft.

In warmere streken moet hij soms harder zoeken, maar hier in Nederland heeft hij in veel gebieden weinig tot geen natuurlijke vijanden of concurrenten die hetzelfde dieet hebben.

Hij vult een niche die voorheen niet of weinig werd benut. Daarnaast speelt de klimaatverandering een rol. De winters worden in Nederland steeds zachter. Waar de Heilige Ibis vroeger zou zijn uitgeweken naar warmere oorden, kan hij nu steeds vaker in Nederland overwinteren.

De relatief warme winters van de afgelopen jaren hebben hem geholpen om hier te overleven. Bovendien is het broedseizoen langer geworden, wat zijn voortplantingskansen vergroot.

De vogel past zich razendsnel aan onze omgeving aan. Een andere factor is het landschap.

Onze polders zijn open en waterrijk. Ideaal voor een vogel die graag in ondiep water speurt. Grote grazers, zoals runderen of paarden, houden het gras kort en zorgen voor open structuur.

Dit maakt het makkelijker om te foerageren. En misschien wel het allerbelangrijkste: de vogel voelt zich hier veilig. De Nederlandse vogelaar is dolblij met hem, en de boeren en terreinbeheerders laten hem vaak met rust. Dat is in andere delen van zijn leefgebied wel anders.

Wat betekent zijn komst voor de omgeving?

De komst van de Heilige Ibis roept vragen op. Is het een bedreiging voor onze eigen vogels?

Kan hij ziektes overbrengen? Over het algemeen is het antwoord: nee, vooralsnog valt het allemaal erg mee. De Ibis is geen agressieve indringer die nesten van andere vogels vernielt.

Hij nestelt in groepen, vaak in rietkragen, en houdt zich vooral bezig met zijn eigen zaakjes.

Hij is eerder een aanvulling op de biodiversiteit dan een bedreiging. Toch is er een klein puntje van zorg. De Ibis is een alleseter en een efficiëente jager.

Hij kan in sommige gebieden de visstand of de populatie van kleine waterdieren beïnvloeden. Zeker op plekken waar de populatie groot is, kan hij druk uitoefenen op het voedselweb.

Maar de natuur is veerkrachtig. Andere vogels passen zich aan of zoeken hun heil elders.

Het is een kwestie van balans. Wat de vogelaar betreft is de Zwarte Ibis in Nederland een prachtige verrijking. Het maakt de Nederlandse fauna diverser en interessanter. Je kunt je voorstellen dat een groepje van deze vogels, met hun sierlijke halsbewegingen, een polderlandschap een exotische tintje geeft.

Het is een genot om ze te zien foerageren. Ze zijn nieuwsgierig, maar niet schuw.

Je kunt ze vaak goed bekijken, mits je niet te dichtbij komt. Er is ook geen bewijs dat de Ibis een grote verspreider is van ernstige ziektes die gevaarlijk zijn voor de mens of de landbouw. Uit onderzoek blijkt dat de vogels gezond zijn en geen specifieke bedreiging vormen.

Ze passen zich goed aan de hygiënische omstandigheden van de Nederlandse wateren aan. Net als de Blonde Ruiter in de polder is dit een interessante gast en geen ongewenste indringer.

Hoe spot je de Heilige Ibis in het wild?

Wil je deze exoot zelf zien? Dan weet je nu waar je moet zijn.

De beste plekken zijn de Zuid-Hollandse Eilanden (Goeree-Overflakkee, Hoeksche Waard), delen van Zeeland en het Groene Hart. Vooral in de polders bij Ouddorp, Dirksland en in de omgeving van de Haringvlietsluizen zitten vaste groepen. Ook in de Biesbosch en langs de Oude Rijn kun je ze tegenkomen, net als de Velduil in de winter.

Het beste moment om te gaan is in de vroege ochtend of late middag.

Dan zijn de vogels het meest actief. Ze zoeken dan hun voedsel op in de ondiepe slootkanten en plassen. Ga op een rustige plek zitten, bijvoorbeeld op een dijk of een schapenpaadje. Neem de tijd. De vogels zijn vaak in groepen te vinden, dus als je er een ziet, volgen er vaak meer.

Wat betreft materiaal: een goede verrekijker is essentieel. Een vergroting van 8x of 10x is ideaal.

Een 10x42 model, zoals de Zeiss Victory SF 10x42 (rond €2500) of de iets betaalbaardere Vortex Viper HD 10x42 (rond €700), geeft je een scherp beeld en een groot gezichtsveld. De Ibis heeft donkere veren en een lichte snavel; een kijker met goede contrastweergave helpt om hem scherp te onderscheiden van de achtergrond. De Ibis is geen vluchtkeurige vogel.

Als je hem stoort, vliegt hij op. Zijn vlucht is kenmerkend: de nek is uitgestrekt, de poten hangen iets naar beneden en de vleugels slaan langzaak en diep.

Zijn schaduw op de grond is vaak al een goede hint. Blijf dus stil zitten en geniet van de show. Een telescoop (bijvoorbeeld een Kowa TSN-883 met een 25-60x oculair, rond €2000) is het summum voor de serieuze vogelaar, maar zeker niet nodig om de vogel te zien.

Praktische tips voor de beginnende ibis-spotter

Om je op weg te helpen, hier een paar concrete tips. Allereerst: kleed je passend.

In de polder kan het hard waaien. Een windjack (bijvoorbeeld van Fjällräven, rond €200) en waterdichte schoenen zijn onmisbaar.

Zorg dat je niet te opvallend gekleed bent; de vogels zijn schuw genoeg om te schrikken van felle kleuren.

Gebruik een vogelgids app of boek om het geluid te herkennen. Hoewel de roep zacht is, is