Grote Barmsijs vs Witstuitbarmsijs: Determinatie van de stuit en flanken
Stel je voor: je zit in de duinen, verrekijker om je nek, en je ziet een barmsijs. Is het een Grote Barmsijs of een Witstuitbarmsijs?
Het verschil zit ‘m vaak in de details, en vooral in de stuit en flanken. Dit is een klassieke uitdaging voor elke vogelaar in Nederland. Je wilt geen zeldzame soort missen, maar ook geen gewone voor een zeldzame aanzien. Laten we de twijfels wegnemen en helder kijken naar wat deze twee soorten écht onderscheidt.
De Grote Barmsijs: een forse verschijning
De Grote Barmsijs (Pinicola enucleator) is een imposante verschijning. Hij is groter dan de meeste vinkachtigen, ongeveer zo groot als een Kneu, maar met een veel stevigere bouw.
Zijn snavel is dik en krachtig, perfect voor het kraken van zaden. In Nederland is hij een zeldzame gast, vooral in de winter te zien in de randmeren of op plekken met veel bomen met zaden. Wat direct opvalt is de kleur.
De man heeft een felrode borst en schouders, wat hem onmogelijk te missen maakt.
De flanken zijn vaak wat witter of lichtgrijs, met een subtiele streping. De stuit is bij de Grote Barmsijs vaak duidelijk wit, maar niet altijd even scherp afgetekend. De staart is donker, en de vleugels hebben een duidelijke witte vleugelstreep. De Grote Barmsijs is geen snelle beweger.
Hij zit graag hoog in de boom, soms wel op 10 meter hoogte, en verplaatst zich met logge, maar krachtige sprongen. Zijn roep is een luid, nasale “pink” of “pink-pink”, wat doet denken aan een soort versterkte Huismus. In Nederland zie je hem vooral in december en januari, als de koude wind uit het oosten waait.
De Witstuitbarmsijs: de kleine, scherpe broer
De Witstuitbarmsijs (Leucosticte enucleator) is in Nederland een stuk zeldzamer dan zijn grotere neef. Hij komt vooral voor in de hogere delen van Europa, maar af en toe duikt hij op in de kustgebieden of de Waddeneilanden.
Hij is kleiner en fijner gebouwd, ongeveer zo groot als een Keep, met een slankere snavel. De kleur is anders. De man heeft een roze tot lichtrode borst, maar de flanken zijn vaak duidelijker wit of lichtgrijs, met een fijnere streping.
De stuit is het grote onderscheidend kenmerk: bij de Witstuitbarmsijs is de stuit helder wit en scherp afgetekend tegen de donkere staart.
Dit wit is vaak meer uitgesproken dan bij de Grote Barmsijs. De Witstuitbarmsijs is actiever en sneller in zijn bewegingen. Hij zit vaak lager in de begroeiing, soms bijna op de grond, en verplaatst zich met korte, snelle sprongen.
Zijn roep is hoger en fijner, een helder “tsiep” of “tsiep-tsiep”. In Nederland is hij vooral te zien tijdens extreme weersomstandigheden, zoals strenge vorst of sneeuwstormen, wanneer hij uit zijn normale leefgebied wordt verdrongen.
Vergelijking op stuit en flanken: de concrete verschillen
Om de soorten goed te determineren, kijken we naar vijf concrete criteria. Deze zijn makkelijk te onthouden en direct toepasbaar in het veld.
- Stuitkleur en -tekening: Grote Barmsijs: wit, maar vaak wat vager of met lichte strepen. Witstuitbarmsijs: helder wit, scherp afgetekend en zonder strepen.
- Flankkleur en -streping: Grote Barmsijs: flanken vaak witter, maar met grovere streping. Witstuitbarmsijs: flanken lichtgrijs of wit, met een fijne, dichte streping.
- Lichaamsbouw en grootte: Grote Barmsijs: groter (16-18 cm), forser, met een dikke snavel. Witstuitbarmsijs: kleiner (14-16 cm), slanker, met een fijnere snavel.
- Kleurpatroon borst: Grote Barmsijs: felrood, soms bijna oranje. Witstuitbarmsijs: roze tot lichtrood, minder intens.
- Gedrag en habitat: Grote Barmsijs: zit hoog in bomen, langzaam. Witstuitbarmsijs: zit lager, actiever, vaak in open gebied.
Een handige vuistregel: als je een barmsijs ziet met een helderwitte stuit en fijne flankstreping, denk dan eerst aan de Witstuitbarmsijs.
Bij een grotere, forser vogel met grovere strepen en een wazigere stuit, is het vaker de Grote Barmsijs. Let hierbij vooral op de subtiele kenmerken van de flanken.
Hoe te determineren in het veld: praktische tips
Om deze soorten goed uit elkaar te houden, is goede apparatuur essentieel. Een verrekijker met een vergroting van 8x of 10x is ideaal.
Merken als Swarovski Optik of Zeiss bieden modellen die scherp genoeg zijn om de fijne flankstreping te zien.
Een verrekijker van rond de €500 tot €1500 is een goede investering voor serieuze vogelaars. Gebruik een vogelgids of app specifiek voor Nederlandse vogels, zoals de app van Sovon Vogelonderzoek. Deze apps hebben vaak foto’s van zowel de Grote als de Witstuitbarmsijs, met close-ups van de stuit en flanken.
Oefen thuis met foto’s: vergelijk de stuitkleur en flankstreping op een groot scherm. In het veld is licht cruciaal.
Bij bewolkt licht zijn kleuren beter te zien dan in fel zonlicht, waar schaduwen kunnen misleiden. Probeer de vogel vanaf verschillende hoeken te bekijken; dit helpt ook bij het herkennen van de verschillende blauwborsten. Als hij draait, let dan op de stuit: is die helderwit of wazig? En kijk naar de flanken: zijn de strepen grof of fijn?
Een andere tip: let op de omgeving. De Grote Barmsijs houdt van bosrijke gebieden met dennen of sparren.
De Witstuitbarmsijs prefereert open gebieden zoals duinen of kustvlaktes. Als je een barmsijs in de duinen ziet, is de kans op een Witstuitbarmsijs groter.
Keuzehulp: welke soort is het?
Om je te helpen bij het determineren, hier een duidelijke keuzehulp. Beantwoord deze vragen en je komt vaak uit bij de juiste soort.
- Is de stuit helderwit en scherp afgetekend? Ga dan naar vraag 2. Is de stuit wazig of gestreept? Ga dan naar vraag 3.
- Zijn de flanken fijn gestreept en is de vogel klein en slank? Kies dan voor de Witstuitbarmsijs. Is de vogel groot en forser? Ga dan naar vraag 3.
- Zit de vogel hoog in een boom en is de borst felrood? Kies dan voor de Grote Barmsijs. Zit de vogel laag en is de borst roze? Controleer dan nogmaals de stuit.
Kies voor de Witstuitbarmsijs als: je een kleine, slanke barmsijs ziet met een helderwitte stuit, fijne flankstreping en een roze borst. Vooral in open gebieden of bij extreme kou.
Kies voor de Grote Barmsijs als: je een forse, grotere barmsijs ziet met een wazige stuit, grovere flankstreping en een felrode borst. Vooral in bosrijke gebieden of hoger in de bomen. Een middenweg-alternatief: als je twijfelt, is het vaak verstandig om foto’s te maken en later te vergelijken. Gebruik een camera met een telelens, zoals een Canon EOS R5 met een 100-400mm lens (prijs rond de €2000-€3000).
Of download later de foto’s uit de verrekijker als je een model met fotofunctie hebt, zoals de Swarovski CL Pocket (prijs rond de €1500).
Zo kun je rustig thuis de determinatie doen zonder tijdsdruk. Net zoals bij het onderscheiden van overvliegende vogels, zijn beide soorten prachtig en uniek. Of je nu een Grote of een Witstuitbarmsijs ziet, het is altijd een feestje. Dus pak je verrekijker, ga de natuur in en geniet van de zoektocht. Veel vogelplezier!