De Boomvalk: Jagen op libellen en zwaluwen

Een schaduw glijdt door de boomtoppen, een pijlsnelle vlieger die met ongelooflijke behendigheid tussen de takken door manoeuvreert.

Zijn vleugels zijn puntig, zijn staart lang en gestreept. Dit is de boomvalk, de acrobaat van de lucht.

Hij is geen valk die je in de wijde polder verwacht, maar een specialist van bosranden en open veld met solitaire bomen. Zijn jachttechniek is uniek en spectaculair om te zien. Je hoeft geen expert te zijn om zijn gedrag te herkennen, maar als je weet wat je moet zoeken, gaat er een hele nieuwe wereld voor je open. Laten we deze prachtige jager eens van dichtbij bekijken.

Wie is die acrobaat in de boomtoppen?

De boomvalk (Falco subbuteo) is een middelgrote roofvogel, iets kleiner dan een sperwer maar groter dan een torenvalk. Hij heeft een heel eigen, sierlijke bouw met lange, spitse vleugels en een lange, puntige staart.

Zijn uiterlijk is elegant en gestroomlijnd, perfect voor zijn levensstijl. In Nederland is hij een zomergast; hij overwintert in Afrika en keert rond april terug om te broeden.

Je vindt hem niet in dichte bossen, maar juist in een afwisselend landschap. Denk aan bosranden, oude parken met hoge bomen en open gebieden met losse, hoge bomen of rijen knotwilgen. Hij is een echte schuwe vogel.

Als je te dichtbij komt, verdwijnt hij geruisloos in het bladerdak. Zijn belangrijkste kenmerken op een rijtje: een donkere kop met een duidelijke 'baardstreep' onder het oog, een heldere, witte keel en een lichte buik met donkere strepen. De bovendelen zijn donkerblauwachtig grijs. De combinatie van zijn vorm en tekening maakt hem vrij gemakkelijk te herkennen als je hem eenmaal goed hebt gezien.

Het is een vogel die je vaak eerst hoort, voordat je hem ziet.

Zijn roep is een typisch hoge, scherpe 'kii-kii-kii' die je vaak maakt als hij gestoord wordt. Een boomvalk die rustig zit te kijken, is een zeldzaam en mooi moment.

Hoe de boomvalk jaagt: een ballet van precisie

Het jachtgedrag van de boomvalk is waar het echt om draait. Hij jaagt niet vanuit de lucht zoals een slechtvalk of vanaf een uitkijkpost zoals een torenvalk.

Nee, de boomvalk jaagt in de vlucht. Hij zweeft laag over de grond of vliegt laag door de boomtoppen om zijn prooi te verrassen.

Zijn favoriete jachtgebied is een smalle strook bosrand of een laan met hoge bomen. Vanaf hier kan hij zowel het open veld als de bosbodem in de gaten houden. Zijn vlucht is een genot om naar te kijken: het is een combinatie van snelle vleugelslagen en korte glijmomenten, waarbij hij constant de omgeving scant.

Zijn belangrijkste prooien zijn insecten, met name libellen. In de zomermaanden is de boomvalk een meester in het vangen van deze grote insecten.

Je ziet hem dan ook vaak jagen boven waterpartijen of natte weilanden waar libellen in grote aantallen voorkomen. Maar het zijn niet alleen libellen. Hij heeft een voorkeur voor vogels in de lucht, met name zwaluwen. Een jagende boomvalk die een groep boerenzwaluwen of huiszwaluwen achterna zit, is een spectaculair schouwspel.

Hij is veel behendiger dan de zwaluwen en kan ze moeiteloos bijhouden en vangen.

Een boomvalk die een groep zwaluwen achterna zit, is als een topsporter die zijn spel speelt. Elke beweging is doordacht en perfect uitgevoerd.

Het is een luchtgevecht dat je maar zelden volledig ziet, maar waarvan je de spanning voelt. De manier waarop hij zijn prooi vangt, is fascinerend. Bij libellen grijpt hij ze vaak met zijn poten, net als een valk die een duif vangt.

Bij zwaluwen is zijn techniek anders. Hij gebruikt zijn lange, bovenste staartpennen om de zwaluw te raken.

Hij vliegt er met hoge snelheid onderdoor en klapt dan met zijn staart om de prooi te verdoven of te doden. Het is een ongelooflijke prestatie van coördinatie en snelheid. Dit is de reden waarom de boomvalk wordt gezien als een van de meest behendige vogels in Europa. Zijn vlucht is niet alleen mooi, maar vooral extreem functioneel.

Waar en wanneer spot je deze jager?

Om een boomvalk te zien, moet je op de juiste plek en het juiste moment zijn. De beste periode is van half april tot en met augustus.

In het voorjaar, net na aankomst, zijn ze druk met het vinden van een partner en een geschikte broedplaats. Dan zijn ze goed zichtbaar en hoorbaar. In de zomer, als de jongen uit het ei zijn, is de jacht op volle kracht.

De oudervogels zijn dan constant op zoek naar voedsel. De ideale plek is zoals gezegd een bosrand of een park met oude, hoge bomen.

Kijk vooral naar de plekken waar bos overgaat in open veld of water. Dat zijn de 'jachtbanen' van de boomvalk. Als je denkt dat je een boomvalk hebt gespot, let dan op het verschil tussen de boomvalk en roodpootvalk en kijk goed naar zijn gedrag. Is hij aan het jagen?

Vliegt hij laag en speels door de boomtoppen? Zit hij even uit te rusten op een kale tak, constant om zich heen kijkend?

Dit gedrag onderscheidt hem van andere vogels. Net als bij het herkennen van de subtiele kenmerken van piepers, draait het hier om details. Een havik of sperwer zal eerder vanaf een uitkijkpost jagen of door de bosbodem sluipen. De boomvalk is een vlieger in hart en nieren.

Zijn hele bestaan is erop ingericht om in de lucht te jagen.

Het is dan ook niet verwonderlijk dat vogelaars hem vaak 'de valk van de lucht' noemen. Een andere goede tip is om op zwaluwen te letten. Waar veel zwaluwen vliegen, is de kans op een boomvalk groter.

De boomvalk jaagt op zwaluwen. Net als bij het herkennen van het verschil tussen de boomklever en boomkruiper, draait het hier om gedrag: zie je een groep zwaluwen die onrustig vliegt, dan is er een roofvogel in de buurt.

Soms kun je dan een donkere, pijlsnelle schaduw zien wegschieten. Als je geluk hebt, is dat de boomvalk.

Het vergt enige oefening om dit te herkennen, maar het maakt het vogels kijken extra spannend. Je bent niet alleen aan het kijken, je bent ook aan het 'lezen' wat er in de lucht gebeurt.

Uitrusting voor de boomvalk-spotter

Om optimaal te kunnen genieten van de boomvalk, is goede verrekijker onmisbaar.

Je hoeft geen peperdure kijker te hebben, maar een aantal zaken is wel belangrijk. Een vergroting van 8x of 10x is ideaal. Met 8x heb je een rustiger beeld en een groter gezichtsveld, wat handig is om de vlucht van de valk te volgen.

Met 10x zie je meer details, maar het beeld trilt meer en je moet meer zoeken. De keuze hangt af van je voorkeur.

Een breed gezichtsveld is een groot voordeel bij het volgen van snelle vogels.

Kijk dus niet alleen naar de vergroting, maar ook naar de breedte van het gezichtsveld (aangegeven in meter op 1000 meter).

• Vergroting: 8x is ideaal voor het volgen van snelle vluchten. 10x geeft meer detail op afstand.
• Objectiefdiameter: 32mm of 42mm zijn de meest gangbare maten. 42mm geeft meer licht en is beter bij schemering, 32mm is lichter en compacter.
• Gewicht: Belangrijk als je langere tijd wilt lopen of staan. Een lichtgewicht kijker (rond de 600 gram) is een stuk comfortabeler.

Wat betreft merken en prijzen, er is voor ieder wat wils. Een uitstekende instapper is de Vision 8x32 of 10x32. Deze kijkers kosten ongeveer €250-€350. Ze zijn robuust, waterdicht en hebben een scherp beeld. Een stapje hoger in kwaliteit en comfort zit je met de Zeiss Terra 8x42 of 10x42. Deze zijn verkrijgbaar vanaf €500-€600. Ze bieden een helderder beeld, vooral bij weinig licht, en zijn vaak wat lichter in de hand. Voor de echte liefhebber is de Swarovski CL 8x30 of 10x30 een droom. Deze kijkers kosten al snel €1500-€1800, maar bieden een beeldkwaliteit die ongeëvenaard is. Je ziet elk detail alsof de vogel naast je zit. De keuze hangt af van je budget en hoe serieus je het vogels kijken neemt. Een goede verrekijker betaalt zich terug in vele malen meer